Van aromatische plant naar aromatherapie in 1-2-3

Foto (c) Remi Antunes @ unsplash.com

Dit is een artikel voor lezers “Beginner”. Dit artikel is niet bedoeld als vervanging voor professioneel medisch advies, diagnose of behandeling. Lees de Gebruiksvoorwaarden. Start je met essentiële oliën, lees dan de Voorzorgsmaatregelen

Aromatische planten zijn planten die aromatische verbindingen bevatten, met andere woorden: ze maken geurende bestanddelen aan die de plant beschermen tegen pathogenen en herbivoren of bevruchters aantrekken voor de bestuiving die de voortplanting van zaadplanten mogelijk maakt (Chan, W.-K., et al., 2016; Antoń, S., et al., 2012).

Deze aromatische verbindingen staan gekend onder de naam “vluchtige organische bestanddelen” (VOB, Engels: volatile organic compound, VOC of plant-derived volatile organic compound, PVOC). Ze komen tot stand en worden opgeslagen in celstructuren die aanwezig zijn in specifieke delen van de plant. Deze gespecialiseerde klierachtige cellen zijn osmoforen (Engels: osmophore), trichomen (de beharing van de plant) en kanalen en holtes (zoals de afscheiding van hars bij Coniferen) (Rehman, R., et al., 2016).

Het aantrekken van bevruchters roept wellicht heerlijke bloemaroma’s op. Planten met bloemarona’s bevatten 1719 verschillende vluchtige bestanddelen; 556 daarvan zijn terpenoïden die je aantreft in de soorten aromatische plantenextracten die in de aromatherapie (lees verder) gebruikt worden, zoals de essentiële oliën (lees verder) (Stashenko, E. E., & Martinez, J. R., 2008).

Sommige planten trekken echter organismen aan met voor de mens allesbehalve aantrekkelijke geuren. Dat doen ze om voor de plant interessante organismen te lokken (zogenaamde symbiose). Een plant kan zelfs VOB’s uitscheiden die als voedsel dienen voor bacteriën, zoals de secretie via de wortel van Vetiver (Chrysopogon zizanioides of Vetiveria zizanioides). Deze bacteriën behoeden de plant tegen andere, ongewenste bacteriën en bepalen zelfs mede de samenstelling van de essentiële olie.

Een essentiële olie (afgekort EO) is een extract van delen van een aromatische plant. Het begrip essentiële olie is een anglicisme (Engels: essential oil). Met essentieel wordt soms de intrinsieke aard, of de essentie, van een plant bedoeld, hoewel die piste al te vaak aanleiding geeft tot vergezochte interpretaties en beweringen die niet stroken met onze hedendaagse plantenkennis.

Etherische olie is een synoniem van essentiële olie en verwijst naar het etherisch (vluchtig) karakter van de olie. Bij het openen van een flesje essentiële olie zullen de aromatische bestanddelen snel in de omgevingslucht verspreiden.

Met het begrip essentiële olie worden twee extractiemethoden bedoeld:

1. de essentiële olie bekomen door stoomdistillatie of hydrodistillatie
2. de essentiële olie bekomen door koude persing, ook wel essence genaamd (uit het Frans), denk aan de schil van Citrusvruchten

Onder de noemer essentiële olie wordt vaak een reeks andere plantenextracten geschaard waarbij de bestanddelen via andere soorten extractiemethoden aan de plant onttrokken worden, zoals een CO₂ extract dat strikt genomen geen essentiële olie is (ISO 9235:2021).

De aromatherapie beschrijft de toepassing van aromatische plantenextracten. Het gebruik van aromatische plantenextracten bouwt op een eeuwenoude traditie die volgens sommige auteurs teruggaat tot het inzetten van Tea tree (Melaleuca alternifolia) op het Australisch continent voor de ontsmettende eigenschappen van de Theeboom.

Eigenlijk zou de aromatherapie juister benoemd zijn met het woord geurtherapie.

Bij het woord aromatherapie denk je mogelijk aan een (smaak)aroma. Eigenlijk zou de aromatherapie juister benoemd zijn met het woord geurtherapie. We ruiken immers geuren en we smaken (en ruiken, door retro-olfactie) aroma’s. Bijvoorbeeld: Lavendel: de doordringende bloemengeur van de zonovergoten Provence. Sinaasappel: de warmte van thuiskomen uit het gure winterweer met de Sint, Kerst en eindejaar. Citroeneucalyptus: de zomerse muggenspray. Kruidnagel: een tandartsbezoek uit de kinderjaren. Balsemspar: de wandeling in het Ardens woud of het Franse Forêt des Landes. Of zelfs Wintergreen: de fitness- of sportzaal.

Hoewel het woord aromatherapie de neus in de juiste richting zet, is het tevens onhandig gekozen omdat het de nadruk legt op de impact van het aroma (de geur dus) van plantenextracten. Naast de onmiddelijke werking van de geurende vluchtige bestanddelen, spelen ook andere, minder geurende biochemische bestanddelen een actieve rol.

De benaming aromatherapie danken we aan de Franse chemicus René-Maurice Gattefossé (1881-1950) en zijn befaamde werk “Aromathérapie, les huiles essentielles, hormones végétales” uit 1937 (Gattefossé, 1937). Indien je benieuwd bent naar de geschiedenis van de aromatherapie vind je in de boekenwinkel voldoende leesvoer, of start met: De boekenkast van de aromatherapie

*Robert Tisserand publiceerde in 2005 een Engelstalige versie van het boek: Gattefosse’s Aromatherapy (Tisserand, Gattefosse’s Aromatherapy, 1993).

Research

Antoń, S., Kamińska, M., & Stpiczyńska, M. (2012). Comparative structure of the osmophores in the flowers of Stanhopea graveolens Lindley and Cycnoches chlorochilon Klotzsch (Orchidaceae). Acta Agrobotanica, 65(2). https://doi.org/10.5586/aa.2012.054

Chan, W. K., Tan, L. T., Chan, K. G., Lee, L. H., & Goh, B. H. (2016). Nerolidol: A Sesquiterpene Alcohol with Multi-Faceted Pharmacological and Biological Activities. Molecules (Basel, Switzerland), 21(5), 529. https://doi.org/10.3390/molecules21050529

Rehman, R., Hanif, M. A., Mushtaq, Z., Mochona, B., Qi, X (2016) Biosynthetic Factories of Essential Oils: The Aromatic Plants. Nat Prod Chem Res 4: 227. doi:10.4172/2329-6836.1000227

Stashenko, E. E., & Martínez, J. R. (2008). Sampling flower scent for chromatographic analysis. Journal of separation science, 31(11), 2022–2031. https://doi.org/10.1002/jssc.200800151

Boeken

Gattefossé, R.-M. (1937). Aromathérapie, les huiles essentielles, hormones végétales. Girardot.

Gattefossé, R.-M. (1996). Gattefosse’s Aromatherapy. (Tisserand, R. B., Vert.) Random House UK.

Diverse

International Organization for Standardization (ISO) (2021). ISO 9235:2021 Aromatic natural raw materials – Vocabulary. (ISO Standard No. 9235:2021). https://www.iso.org/standard/78908.html

Foto (c) Remi Antunes en Léonard Cotte @ unsplash.com

Informatie over de samenstelling van extracten op basis van analysefiches van leveranciers: Ladrôme (volgens datum analysefiche); Pranarôm International (volgens de vermelde lotnummers, bijvoorbeeld: OF20610).

Dit artikel is auteursrechtelijk beschermd. Contacteer me indien je een uittreksel wenst te gebruiken.