De 10 gouden regels van de aromatherapie
Stel precieze doelen.

In zijn Etudes sur Tchouang-Tseu citeert de Zwitserse sinoloog Jean-François Billeter de beroemde Chinees Tchouang-Tseu: “De actie moet een precies doel hebben, zonder doel raakt ze verdeeld, loopt ze slecht af en veroorzaakt ze uiteindelijk onherstelbare schade” (Billeter, 2006). Ieder van ons kan een herinnering ophalen waarin we onduidelijk waren over onze bedoelingen en de daaruit voortvloeiende teleurstelling die voortkwam uit onze verdeelde actie. Duidelijk zijn over het therapeutische doel dat we willen bereiken in onze aromatherapie praktijk is fundamenteel.

Dat lijkt misschien voor de hand liggend, maar bedenk bijvoorbeeld hoe je de ontspannende werking op het centrale zenuwstelsel van Echte lavendel essentiële olie zou omschrijven: relaxerend, ontspannend, kalmerend, verzachtend, verlichtend, zelfs sedatief… Hier is een dubbele vaststelling: deze acties zijn verre van uitwisselbaar en krijgen enkel hun betekenis indien ze met een doelweefsel geassocieerd worden.

Sommige beroepen hebben zich woorden toegeëigend, waardoor deze een specifieke betekenis krijgen in een welbepaalde context. Het spreekt voor zich dat de aromatherapeut geen sedatie toepast, een medische handeling die voorbehouden is aan artsen, zoals in het geval van het niet hervatten van spontane hartactiviteit na reanimatie.

Wat de woorden relaxerend, ontspannend, kalmerend, verzachtend en verlichtend betreft: deze eigenschappen worden pas klinisch relevant wanneer ze geassocieerd worden met een doelweefsel.

Wat de woorden relaxerend, ontspannend, kalmerend, verzachtend, verlichtend betreft: deze eigenschappen worden pas klinisch relevant wanneer ze geassocieerd worden met een doelweefsel. Dit doelweefsel kan een fysiologische functie zijn, een lichaamsweefsel (spieren, zenuwstelsel, enz.), een pathogeen … Het benoemen van het doelweefsel laat toe de gewenste werking nauwkeurig te beschrijven of, in het geval van een monografie van een essentiële olie, om de eigenschap toe te schrijven aan die olie. Deze precisie is vereist omdat de woorden, gekozen om therapeutische eigenschappen te benoemen, niet zullen leiden tot dezelfde keuzes van essentiële oliën.

De primaire actie

Bij een toepassing op de huid zijn de werkwoorden kalmeren of verzachten vaak geciteerd. In de lijst van gewenste eigenschappen staat de analgetische werking (pijnstilling) bovenaan de lijst bij een groot aantal huidaandoeningen. Meerdere essentiële oliën (en hun belangrijkste bestanddelen) zijn kandidaat. Denk aan soorten van het Mentha geslacht en menthol, zoals Pepermunt essentiële olie (Mentha x piperita) en Akkermunt essentiële olie (Mentha arvensis).

De werkingsmechanismen

Met name menthol laat ons toe verder te gaan in de precisie van het doel, door kennis van de werkingsmechanismen op te nemen. Menthol werkt als een agonist op een aantal receptoren. Een agonist is een stof die zich bindt aan een receptor in een cel of op het celoppervlak en zo een actie teweegbrengt.

Het woord “anti-nociceptief”, samengesteld uit de woorden “anti” en het bijvoeglijk naamwoord “nociceptief”, verwijst naar het uitschakelen van een deel van de nociceptie, het fysiologische systeem dat schadelijke prikkels codeert en in de vorm van elektrische signalen doorgeeft aan de hersenen voor verwerking en analyse. De receptoren waarop menthol inwerkt bevinden zich in de huid, spieren, gewrichten en ingewanden. Het zijn precies deze receptoren die verantwoordelijk zijn voor het doorgeven van prikkels naar de cortex waar de pijnsensatie wordt gevoeld (Frias & Merighi, 2016). De doelstelling kan dus als volgt worden geformuleerd: een anti-nociceptieve werking op huidweefsel.

Menthol, bekend om het verkoelende effect bij contact met de huid, werkt als een agonist voor de TRPM8-receptor (Transient Receptor Potential Melastatin subtype 8), een niet-selectief multimodaal ionkanaal dat wordt geactiveerd door lage temperaturen (<28°C), door druk en door verbindingen die een koudegevoel geven, zoals menthol (vandaar de naam) (González-Muñiz et al., 2019; Cortright et al., 2007). Verschillende studies hebben aangetoond dat menthol niet alleen TRPM8 activeert, maar ook GABA_A, TRPA1 en TRPV3 en een remmend effect heeft op Na_v en bepaalde Ca_v kanalen (Hall et al., 2004 ; Hartley & McLachlan, 2022 ; Mickle et al., 2015 ; Tani et al., 2010). Een meervoudige werking dus, die de signalering van pijn, gedetecteerd in de huid, spieren en gewrichten, naar de hersenen blokkeert.

Op basis van deze werkingsmechanismen kunnen therapeutische acties geformuleerd worden. Een dergelijke opsomming verdient een plaats in monografieën. Opdat een dergelijke an nut is voor de lezers, lijkt het noteren van de kwaliteit van het wetenschappelijk bewijs noodzakelijk, bijvoorbeeld aan de hand van een kader zoals het GRADE-systeem, en eventueel het type studie (klinisch, in vitro, in vivo, enz.).

Bij het bepalen van een therapeutisch doel, in de context van de werkwoorden kalmeren of verzachten, bestaat de kans door de bomen het bos niet meer te zien. Ten eerste omdat de gewenste actie in veel gevallen het resultaat zal zijn van meerdere werkingsmechanismen en het vaak moeilijk is om een volledige inventaris te maken. Ten tweede omdat het noemen van eigenschappen op basis van werkingsmechanismen niet noodzakelijk klinisch relevant is.

Secundaire actie

Afhankelijk van de context kan deze werking worden aangevuld met verschillende andere eigenschappen, zoals anti-allergeen, waar Echte, Duitse kamille essentiële olie (Matricaria chamomilla, M. recutita) een rol kan spelen (El Mihyaoui et al., 2022 ; Mitoshi et al, 2014); ontstekingsremmend door te kiezen voor de essentiële oliën Manuka (Leptospermum scoparium) en Kanuka (Kunzea ericoides) (Maddocks-Jennings et al., 2009; Zhang et al., 2024); antibacterieel of antiviraal, afhankelijk van de ziekteverwekker, door te kiezen voor Tea tree essentiële olie (Melaleuca alternifolia) (Iacovelli et al., 2023).

Het oorspronkelijke doel (kalmeren of kalmeren) kan dus, afhankelijk van de pathologie, als volgt worden geformuleerd: een pijnstillende, ontstekingsremmende, antibacteriële en/of antivirale werking op het huidweefsel. Zodra het doel is bereikt, is er een kalmerend effect en dus opluchting, een soort terugkeer naar rust – en hier hebben we het over een ander doel: het zenuwstelsel.

De kalmerende eigenschappen van een essentiële olie kunnen betekenis hebben in een andere context, die van het centrale zenuwstelsel. Tijd voor een dubbele beweging waarin we zowel het doelweefsel als de toedieningswijze wijzigen: “inhalatie” combineert de reukzin met de onvermijdelijke ademhaling.

Een breed scala aan essentiële oliën en sommige van hun bestanddelen hebben kalmerende eigenschappen. Denk aan Echte lavendel essentiële olie (Lavandula angustifolia subsp. angustifolia) en elke essentiële olie die het beroemde koppel linalool + linalylacetaat bevat: Neroli (Citrus x aurantium, C. x aurantium subsp. amara), Petit-grain bigarade (idem), Bergamot (Citrus × aurantium subsp. bergamia), zelfs Scharlei (Salvia sclarea).

We kunnen hier een harmoniserende werking aan toevoegen, bijvoorbeeld met Ylang-ylang essentiële olie, waarvan de inhalatie leidt tot de “ontkoppeling” van fysiologische en gedragsmatige activering (Engels: arousal), echter niet beschreven als een ontspannend of kalmerend effect, maar als een harmoniserende werking (Hongratanaworakit & Buchbauer, 2004; Moss et al., 2008).

Talloze werkingsmechanismen kunnen inspireren tot andere keuzes in de beschrijving van het therapeutisch doel. Zo is er onder meer onderzoek gedaan naar NMDA (N-methyl-D-asparaginezuur) antagonisme, remming van serotonine heropname door remming van de serotonine transporter (SERT) en neuronale remming van GABA (López et al., 2017; Hartley & McLachlan, 2022).

Het doel kan daarom als volgt worden geformuleerd: een kalmerende of harmoniserende werking op het centrale zenuwstelsel, in tegenstelling tot bijvoorbeeld de anti-spasmodische werking op gladde spieren en de krampstillende werking op gestreepte spieren.

We zouden de woordensaga kunnen verderzetten met de anti-spasmodische werking op gladde spieren en de krampstillende werking op gestreepte spieren.

Maar, zoals Haruki Murakami het stelt: “Dat is een ander verhaal”.

Voor een ontspannend effect (aan jou de keuze: relaxerend, ontspannend, kalmerend, verzachtend, verlichtend) na het lezen van dit artikel, raad ik je het boekje “Eerste persoon enkelvoud” van de auteur aan, in het Nederlands vertaald in een uitgave door atlas contact (978-9025475512, € 23, 224 pagina’s), of in het Frans: Première personne du singulier, uitgegeven door Belfond als paperback in de collectie 10/18 (978-2264081308, € 8, 192 pagina’s).

↓ Vind je inspiratie in dit artikel? Deel een reactie onderaan dit artikel.

Foto (c) Tamas Tuzes-Katai @ unsplash.com

Dit artikel is auteursrechtelijk beschermd. Contacteer me indien je een uittreksel wenst te gebruiken.