De zoektocht naar de essentie – tussen semantiek, symboliek en wetenschap

De bestanddelen van een essentiële olie bestaan hoofdzakelijk uit zogenaamde secundaire metabolieten. Dit zijn organische verbindingen die door planten worden aangemaakt, maar die niet rechtstreeks noodzakelijk zijn voor primaire levensprocessen zoals groei, energiehuishouding of voortplanting. In die zin bepalen secundaire metabolieten de essentiële olie als extract, maar niet de plant als biologisch systeem.

Secundaire metabolieten zijn essentieel voor het bestaan van de essentiële olie, niet voor het voortbestaan van de plant.

Anders geformuleerd: secundaire metabolieten zijn essentieel voor het bestaan van de essentiële olie, niet voor het voortbestaan van de plant. Deze vaststelling is van belang, omdat zij meteen duidelijk maakt dat het begrip “essentie” hier niet zonder meer samenvalt met biologische noodzakelijkheid.

Wanneer een essentiële olie wordt omschreven als het meest nobele deel van een plant, blijft vaak onduidelijk volgens welk criterium deze kwalificatie wordt toegekend. Het begrip “nobel” duidt dan op een impliciete waardering, zonder expliciete of toetsbare onderbouwing.

Binnen een wetenschappelijk kader kan een dergelijke term slechts betekenis krijgen wanneer deze wordt gekoppeld aan concrete parameters, zoals biologische functie, chemische complexiteit, farmacologische werkzaamheid of evolutionaire relevantie. Een essentiële olie voldoet echter aan geen van deze criteria in exclusieve of overkoepelende zin. Chemisch vertegenwoordigt zij slechts een selectieve fractie van het totale metaboloom. Biologisch actieve en therapeutisch relevante stoffen komen bovendien evenzeer voor in niet-vluchtige fracties, zoals polyfenolen, alkaloïden en polysachariden.

De impliciete hiërarchie die aan de essentiële olie wordt toegekend, laat zich vanuit biologisch, chemisch noch farmacologisch perspectief overtuigend onderbouwen.

Een essentiële olie vormt steeds de vluchtige fractie van een specifiek plantdeel van een complex en geïntegreerd organisme. Bij planten waarvan verschillende delen afzonderlijk worden gedistilleerd (bloemen, bladeren, schors of wortels) ontstaan meerdere essentiële oliën met uiteenlopende chemische samenstellingen en toepassingen.

De vraag stelt zich dan op op welke objectieve basis één van deze oliën als het meest wezenlijke of meest nobele deel van de plant zou kunnen worden beschouwd. De kwalificatie introduceert een hiërarchie die niet strookt met de biologische realiteit van de plant als coherent geheel.

Vanuit wetenschappelijk perspectief kan een essentiële olie daarom het best worden begrepen als een specifieke extractvorm van een specifieke fractie van een plant, zonder intrinsieke hiërarchische superioriteit ten opzichte van andere galenische vormen of stofgroepen.

Onnauwkeurig woordgebruik draagt in belangrijke mate bij aan de indruk dat een essentiële olie daadwerkelijk de meest fundamentele bestanddelen, en bij uitbreiding de therapeutische kern, van een plant zou bevatten. In de Franse taal kent het woord essence meerdere betekenissen: het wezen of de kern, brandstof, een geconcentreerd extract, een geurstof en, in verouderd gebruik, een sterke gedistilleerde drank.

Binnen de aromatherapie verwijst essence echter niet naar het wezen van een plant, maar naar een koudgeperst extract, met name van de schil van citrusvruchten, in tegenstelling tot een essentiële olie die via stoomdistillatie wordt verkregen. Het gebruik van het woord essence impliceert dus in geen geval dat het product het essentiële of meest fundamenteel deel van de plant vormt.

De semantische overlap tussen essence als wezen, kern en essence als extract heeft mogelijk bijgedragen aan een wijdverspreid, maar onjuist idee: dat een essentiële olie het wezenlijke of therapeutisch volledige equivalent van de plant zou zijn. In werkelijkheid gaat het om een selectieve fractie van secundaire metabolieten, niet om de totaliteit van biologisch actieve stoffen.

Dat een essentiële olie niet kan worden gelijkgesteld met de essentie van een plant, betekent niet dat de vraag naar wat het wezenlijke of karakteristieke van een plant uitmaakt irrelevant zou zijn. Het impliceert wel dat deze vraag niet eenduidig kan worden beantwoord binnen een louter analytisch of chemisch-reductionistisch kader.

Waar de wetenschappelijke benadering zich richt op het isoleren en classificeren van afzonderlijke bestanddelen, blijven andere dimensies van de plant, zoals haar zintuiglijke verschijningsvorm, dynamiek en contextuele samenhang, noodzakelijkerwijs buiten beeld.

Het werk van de Franse auteur en producent Christian Escriva situeert zich precies in dit spanningsveld. Zijn benadering van de essentie van een plant vertrekt niet vanuit chemische of farmacologische reductie, maar vanuit fenomenologisch en sensorisch onderzoek. Geïnspireerd door de natuurfilosofie van Johann Wolfgang von Goethe nodigt Escriva uit om planten te benaderen via directe zintuiglijke waarneming, met bijzondere aandacht voor geur, smaak en morfologie.

Binnen deze benadering fungeert de essentiële olie niet als drager van het wezen van de plant, maar als één van meerdere mogelijke toegangspoorten tot haar expressie. Naast essentiële oliën worden ook andere galenische vormen, zoals tincturen en extracten uit de gemmotherapie, betrokken in het waarnemings- en interpretatieproces. De vraag verschuift daarbij van wat een plant bevat naar hoe zij zich manifesteert. Het begrip essentie krijgt hier geen chemische, maar een zintuiglijk-fenomenologische betekenis.

Lees meer 

Onderstaande boeken zijn uitgegeven in de Franse taal door het Belgische Amyris. Op mijn franstalige website lees je een beknopte voorstelling:

Escriva, C. (2023). Fondements de l’approche sensorielle des plantes médicinales: Huiles essentielles, teintures mères, extraits de gemmothérapie (Broché). Amyris. ISBN 978-2-87552-205-4.

Escriva, C. (2023). L’approche sensorielle des plantes médicinales. Volume 1: Méthode et applications. Des algues à la famille botanique du laurier noble (Broché). Amyris. ISBN 978-2-87552-211-5.

Escriva, C., & Florin, J.-M. (2011). Rencontrer les plantes: Approche par la méthode de Goethe (Relié). Amyris. ISBN 978-2-87552-174-3.

Bezoek Le sens de l’odorat : les ressources essentielles en aromathérapie

Foto (c) iStock

Dit artikel is auteursrechtelijk beschermd. Contacteer me indien je een uittreksel wenst te gebruiken.