De ontsmettende werking van essentiële oliën bij muggenbeten: vertaalslag naar de aromatherapie
In dit artikel doe ik een extra lezing van de bevindingen van een eerder artikel: De ontsmettende werking van Tea tree, Echte lavendel en Spijklavendel essentiële oliën bij muggenbeten
Ter herinnering: het genoemd artikel gaat uitsluitend over de vraag of ontsmetten met Tea tree, Echte lavendel of Spijklavendel essentiële olie op een wetenschappelijke basis kan rekenen. Jeukstilling, ontstekingsremming en ondersteuning van huidherstel zijn andere claims en vereisen een afzonderlijke beoordeling. De beoordeling is gebaseerd op wetenschappelijk onderzoek en relevante publicaties en doet geen uitspraak over eventueel traditioneel gebruik.
→ Heb je een topic dat je graag op de Aroma Blog wil lezen, stuur me een e-mail: hello@geertdevuyst.be
Dit is een artikel voor lezers “Beginner”. Dit artikel is niet bedoeld als vervanging voor professioneel medisch advies, diagnose of behandeling. Lees de Gebruiksvoorwaarden. Start je met essentiële oliën, lees dan de Voorzorgsmaatregelen
Samenvatting voor de gehaaste lezer
Ben je gehaast, lees dan Vraag & antwoord
Het besluit
Dit is het besluit van het hoger genoemd artikel:
“Tea tree essentiële olie zou een biologisch plausibel, maar voor muggenbeten nog niet klinisch aangetoond aangrijpingspunt hebben. De redenering loopt van muggenbeet naar mogelijke beschadiging van de huidbarrière door wrijven en krabben, vervolgens naar een mogelijk risico op bacteriële contaminatie of infectie, en ten slotte naar de aangetoonde antimicrobiële activiteit van Tea tree. Elke stap heeft echter een andere bewijskracht. Vooral de laatste stap, van antimicrobiële activiteit naar effectieve ontsmetting van een opengekrabde muggenbeet, is vooralsnog een hypothese, zonder aangetoonde klinische werking.”
Dat is een hele boterham.
De volgende formulering leest vlotter, is vaker te lezen in boeken en verkoopt vlotter … maar gaat verder dan wat onderzoek aantoont:
“Tea tree essentiële olie kan bij een muggenbeet worden ingezet, lokaal op de huid, voor een ontsmettende werking.”
Het verschil in beide formuleringen is opmerkelijk:
- De eerste formulering maakt duidelijk waar het wetenschappelijke bewijs eindigt en waar de therapeutische extrapolatie begint.
- De tweede formulering maakt van een laboratoriumbevinding een therapeutische aanbeveling.
Isoleren
Het artikel stelt de camera in op een deel van de realiteit, en legt daartoe een aantal beperkingen op:
- één enkele therapeutische werking: ontsmetting,
- drie essentiële oliën: Tea tree, Echte lavendel en Spijklavendel essentiële olie,
- lokale toepassing op de huid (uitwendig dus, op een beperkte huidoppervlakte),
- muggenbeet,
- op gezonde huid.
Dit “isoleren” van een deel van de werkelijkheid is, volgens de wetenschappelijk methodiek, de enige mogelijkheid om één bepaald aspect op scherp te stellen. Dat aspect wordt vertaald in de onderzoeksvraag.
So far, so good.
Van labo naar aanbeveling
Het artikel toont een schoolvoorbeeld van de manier waarop een laboratoriumbevinding in de aromatherapie wordt doorgetrokken naar een therapeutische indicatie en bijhorende aanbeveling. Een aangetoonde werking wordt gekoppeld aan een therapeutische eigenschap, vervolgens aan een indicatie en ten slotte aan een concrete aanbeveling.
De redenering verloopt ongeveer als volgt:
Tea tree toont antimicrobiële activiteit in labotests (de werking).
↓
Tea tree is antimicrobieel (de therapeutische eigenschap).
↓
Een muggenbeet gaat mogelijk gepaard met een bacteriële besmetting (de indicatie).
↓
Tea tree essentiële olie kan bij een muggenbeet worden ingezet, lokaal op de huid, voor een ontsmettende werking (de aanbeveling).
Deze vertaalslag roept een aantal vragen op.
Aanbeveling
We zetten de tweede formulering in de praktijk: “Tea tree essentiële olie kan bij een muggenbeet worden ingezet, lokaal op de huid, voor een ontsmettende werking”.
De zin benoemt een essentiële olie, een weefsel, een werking. Een aantal zaken ontbreken.
1. Verdunning, dosering, frequentie en duur
Onderzoek levert hier niets op. Een MIC is een concentratie in een testsysteem en vertaalt niet naar een concentratie op de huid. Wat in de praktijk gehanteerd wordt, is conventie en geen conclusie uit dit onderzoek.
Met conventie bedoel ik: een afspraak die vanuit de praktijk gegroeid is en door herhaling gezag heeft gekregen. Een conventie ontstaat doorgaans uit drie bronnen:
- de klinische ervaring van beoefenaars, die vaststellen dat een bepaalde verdunning werkbaar is en niet irriteert,
- de algemene veiligheidskaders voor dermaal gebruik, die een bovengrens opleggen, los van de indicatie,
- de overlevering zelf, waarbij een getal uit één handboek in het volgende terechtkomt en zo vanzelfsprekend wordt.
Een conventie is daarom geen willekeur: ze is meestal redelijk, bruikbaar en veilig gebleken. Maar ze biedt geen antwoord op de vraag die het vorige artikel stelde. Wie “1 tot 5 procent in dragerolie” schrijft, verwijst naar wat gebruikelijk is, niet naar wat aangetoond is.
Daar komt bij dat de twee soorten onderzoek in tegengestelde richting wijzen:
- De antimicrobiële gegevens duwen naar hoge concentraties, tot onverdund toe.
- De veiligheidsgegevens duwen naar lage.
De formulering lost die spanning stilzwijgend op, zonder te zeggen hoe.
Dosering
Hoeveel olie op een beet van enkele vierkante millimeter? Geen enkele studie kwantificeert dat, terwijl de hoeveelheid mee bepaalt hoe lang er contact is voor de olie verdampt.
Frequentie
Het artikel toonde dat het grootste deel van de essentiële olie binnen vier uren van de huid verdwenen is. Een eenmalige toepassing heeft dus een relatief kort venster. Wat daaruit zou moeten volgen voor herhaling, is op de huid nooit onderzocht.
Duur van de behandeling
Er is geen eindpunt. Zonder eindpunt loopt de toepassing door op een huid die aan het herstellen is, en dat verlengt precies de blootstelling die in het volgende punt ter sprake komt.
In de praktijk klinkt dat bijvoorbeeld zo: 5 druppels op 10 ml dragerolie; éénmalige toepassing of 3/daags gedurende 3 dagen. Daar is niets mis mee, maar het is een andere aanpak dan op wetenschap gebaseerde praktijk. De instructie “5 druppels op 10 ml dragerolie (zo’n 1,5 procent), 3/daags gedurende 3 dagen” blijkt het trouwens verrassend goed te doen bij talloze indicaties. Het woord “blijkt” is hier dus fundamenteel.
2. Toxiciteit en sensibilisatie
Hier is er wel onderzoek voorhanden. Geoxideerde olie sensibiliseert. Dat risico lijkt des te meer van belang op een opengekrabde muggenbeet. Dat een beschadigde huid meer opneemt dan een intacte, is echter een algemeen dermatologisch uitgangspunt en geen bevinding uit dit onderzoek. Het is voorzorg, geen bewijs, en wordt hier ook zo benoemd.
In de praktijk: gebruik Tea tree essentiële binnen de zes maanden na opening van het flesje, of 24 maanden (2 jaar) in ongeopende flesjes. Lees: “Feit 2: Tea tree essentiële olie heeft een opvallend beperkte houdbaarheid.” in Tea tree essentiële olie: fact check
Alternatieven
Wie een opengekrabde muggenbeet wil ontsmetten, kan ook wassen met water en zeep, of grijpen naar een klassiek antisepticum zoals chloorhexidine of povidonjood (Bétadine).
Rdelijkerwijs kan aangenomen worden dat deze middelen hun werk doen. De vier criteria uit het vorige artikel, laboratoriumactiviteit, gedrag op de huid, klinisch bewijs en veiligheid, zijn in het artikel niet op zeep of op antiseptica toegepast.
Echte lavendel en Spijklavendel
Echte lavendel en Spijklavendel essentiële oliën, die een slecht rapport voorleggen in het artikel, kunnen interessante resultaten tonen in onderzoek naar andere eigenschappen die gewenst zijn bij de behandeling van een muggenbeet, of bij huidaandoeningen.
De beoordeling in het vorige artikel ging enkel over ontsmetting. Een zwak resultaat op dat punt zegt niets over de andere eigenschappen van deze oliën.
Besluit
Wat overblijft is beperkt, maar houdt wel steek. Tea tree essentiële olie toont een antimicrobiële werking in labo-omstandigheden. Of een opengekrabde muggenbeet daar baat bij heeft, is niet onderzocht. Wie de essentiële olie toch inzet bij een muggenbeet, valt terug op conventie en voorzorg, niet op onderzoek.
Vraag & antwoord
Kan Tea tree essentiële olie een muggenbeet ontsmetten?
Niet aantoonbaar. Tea tree toont een antimicrobiële werking in labo-omstandigheden. Of een opengekrabde muggenbeet daar baat bij heeft, is nooit onderzocht. Wie de olie toch inzet, steunt op conventie en voorzorg, niet op onderzoek.
Waarom is 'Tea tree werkt ontsmettend bij een muggenbeet' te sterk uitgedrukt?
Die formulering zet een laboratoriumbevinding om in een therapeutische aanbeveling. De keten loopt van werking naar eigenschap naar indicatie naar aanbeveling, en elke stap heeft een andere bewijskracht. De laatste stap, van antimicrobiële activiteit naar effectieve ontsmetting van de beet, blijft een hypothese.
Welke verdunning, dosering en frequentie zijn onderzocht voor deze toepassing?
Geen enkele. Een MIC is een concentratie in een testsysteem en vertaalt niet naar de huid. De antimicrobiële gegevens duwen naar hoge concentraties, de veiligheidsgegevens naar lage. Een schema als 1,5 procent, driemaal daags gedurende drie dagen is conventie, geen conclusie uit onderzoek.
Wat betekent conventie in de aromatherapie?
Conventie is een afspraak die gegroeid is uit ervaring, opleiding en herhaling, en die gezag heeft gekregen omdat ze in de praktijk blijkt te werken. Ze is niet willekeurig en meestal veilig. Ze komt alleen niet voort uit onderzoek naar deze indicatie. Conventie en bewijs zijn twee verschillende bronnen.
Is Tea tree veilig op een opengekrabde muggenbeet?
Terughoudendheid is aangewezen. Geoxideerde Tea tree sensibiliseert, en beschadigde huid neemt meer op dan intacte huid. Alleen verse olie komt in aanmerking: binnen zes maanden na opening, of tot 24 maanden in een ongeopend flesje. Dat is voorzorg op dermatologische gronden, geen bevinding uit dit onderzoek.
Zijn water en zeep of chloorhexidine een beter alternatief?
Wie een opengekrabde muggenbeet wil ontsmetten, kan wassen met water en zeep, of een klassiek antisepticum gebruiken zoals chloorhexidine of povidonjood. Redelijkerwijs doen die middelen hun werk. De vier beoordelingscriteria zijn er in het artikel niet op toegepast, waardoor een directe vergelijking ontbreekt.
Zijn Echte lavendel en Spijklavendel dan waardeloos bij een muggenbeet?
Nee. De beoordeling ging uitsluitend over ontsmetting. Een zwak resultaat op dat punt zegt niets over jeukstilling, ontstekingsremming of ondersteuning van huidherstel. Die eigenschappen vragen een afzonderlijke beoordeling en kunnen in ander onderzoek wel interessante resultaten tonen.
Wat blijft over als besluit voor de praktijk?
Wat overblijft is beperkt, maar houdt steek. Tea tree heeft een biologisch plausibel, maar klinisch niet aangetoond aangrijpingspunt bij muggenbeten. Inzet op basis van conventie en voorzorg is verdedigbaar, op voorwaarde dat de keuze ook zo benoemd wordt en niet als een wetenschappelijk aangetoonde ontsmetting.
