Attar: van Arabische geurtraditie tot Indiase parfumcultuur

In dit artikel bespreek ik attar (ittar): van de vroege Arabische parfumbereiding tot de deg-bhapka van Kannauj.

↓ Vind je inspiratie in dit artikel? Deel een reactie onderaan dit artikel.

Attar (ook ittar) is een traditionele benaming voor geconcentreerde parfums, vooral verbonden met de parfumcultuur van Zuid-Azië. Het Arabische ʿiṭr komt voor in de titel van een negende-eeuws werk over parfumbereiding door al-Kindī. (Inoue, 2017). De precieze taalkundige ontwikkeling van ʿiṭr naar ittar en attar wordt in de in dit artikel geciteerde bronnen niet stap voor stap gereconstrueerd en laat ik dus buiten beschouwing.

Het werk van al-Kindī, Kitāb Kīmiyāʾ al-ʿIṭr wa-’l-Taṣʿīdāt. vormt hiervan een voorbeeld. Al-Kindī overleed rond 866. Zijn tekst behandelt de bereiding van parfums en bevat onder meer recepten voor geurige oliën (fragrant oils), zalven (ointments) en de distillatie van geurwaters (aromatic waters) (Inoue, 2017).

De traditie van Kannauj

In India kreeg ittar een specifieke betekenis binnen de eigen parfumtraditie. Vooral Kannauj, in de Noord-Indiase deelstaat Uttar Pradesh, staat bekend om haar ambachtelijke productie. Shukla en Mukherjee (2025) beschrijven ittar als een traditionele parfumvorm die wordt gemaakt van natuurlijke grondstoffen: bloemen, kruiden, specerijen en hout. In Kannauj wordt deze kennis al generaties lang binnen families en werkplaatsen overgedragen.

De deg-bhapka-methode is een kenmerkende productiewijze, door de auteurs omschreven als een traditionele hydrodistillatietechniek (hydro-distillation). De deg is een koperen vat waarin water en bloemblaadjes worden verwarmd. Het vat staat in een kleioven, de bhatti, en is via een bamboebuis, de chonga, verbonden met een tweede koperen vat, de bhapka. De bhapka bevat sandelhoutolie en staat tijdens het proces in een met water gevuld koelbad. De aromatische dampen (aromatic vapours) uit de verwarmde deg komen in de bhapka samen met de sandelhoutolie (Shukla & Mukherjee, 2025).

De sandelhoutolie wordt in deze traditionele productiewijze dus niet na de distillatie toegevoegd. Integendeel: de aromatische dampen komen tijdens het proces rechtstreeks met de sandelhoutolie in contact. Na de productie wordt de ittar bewaard in een kuppi, die Shukla en Mukherjee omschrijven als een een zakvormige houder van kamelenleer (a pouch made from camel leather). Deze opslagmethode helpt om vocht uit het product te verwijderen (to wick the moisture).

Shukla en Mukherjee noemen roos, jasmijn, vetiver,  screw pine (waarschijnlijk kewda, Pandanus odorifer), saffraan en sandelhoutolie als grondstoffen voor de productie van ittar. De auteurs benadrukken ook dat de kwaliteit van het uiteindelijke parfum sterk afhangt van de gebruikte grondstoffen. Bloemen worden geselecteerd op onder meer geurkwaliteit, bloei, seizoen en herkomst.

Meer dan een extract

De door Shukla en Mukherjee beschreven traditionele Kannauj-ittar bestaat niet uit één enkel plantenextract: tijdens de distillatie komen aromatische dampen in de bhapka in contact met sandelhoutolie.

Ook de omschrijving van attar als eenvoudigweg een “alcoholvrij parfum” is te beperkt. Shukla en Mukherjee (2025) spreken over botanische parfums op oliebasis (oil-based botanical perfumes) en noemen een nichemarkt voor natuurlijke, alcoholvrije parfums zoals ittar (natural, alcohol-free perfumes like ittar). Hun studie geeft echter geen basis om “alcoholvrij” als historische of etymologische definitie van attar te gebruiken.

De moderne productnaam attar zegt dus op zichzelf weinig over de precieze samenstelling of productiemethode van een hedendaags parfum. De geschiedenis van deze parfumvorm raakt wel aan een bredere ontwikkeling: de verspreiding van distillatietechnieken en kennis over de verwerking van aromatische materialen.

De brug naar de westerse parfumerie

De verbinding met de Europese parfumerie loopt niet via een aangetoonde rechtstreekse afstamming van attar naar het moderne westerse parfum. De bronnen wijzen eerder op een gedeelde geschiedenis van distillatietechniek en kennisoverdracht.

Al-Kindī beschreef in de negende eeuw niet alleen parfumrecepten, maar ook apparatuur en procedures voor distillatie. Zijn tekst vermeldt onder meer een “distilleerkolf”, “kolf” (cucurbit), een alembiek (alembic) en een ontvangend vat (receiver glass) (Inoue, 2017). De technische middelen voor parfumbereiding en alchemistische processen vertoonden overeenkomsten, hoewel de doelen en theoretische uitgangspunten verschilden (Inoue, 2017).

Arabische en Perzische geleerden ontwikkelden de distillatietechniek verder en werkten met alembieken. Arabische en Perzische teksten over distillatie werden in het midden van de twaalfde eeuw aan de medische school van Salerno in het Latijn vertaald. De techniek verspreidde zich vervolgens snel in Europa. Volgens Estreicher werd wijn er al spoedig gedistilleerd door monniken, apothekers, wijnmakers en herbergiers (Estreicher, 2023). Deze bron ondersteunt dus een overdracht van distillatietechnologie, niet een rechtstreekse overdracht van attar als parfumvorm.

Vanaf de vroegmoderne tijd ontwikkelde zich in Europa een eigen parfumtraditie. In Europa en het Midden-Oosten werden al lange tijd parfums gemaakt uit zowel ingevoerde aromatische materialen als lokale planten en bloemen (Pichersky, 2023). In de zestiende eeuw groeide Grasse in Zuid-Frankrijk uit tot een belangrijk centrum van de Europese parfumindustrie. De parfumeurs van Grasse gebruikten verschillende technieken om geurstoffen uit bloemen, ander plantaardig materiaal en dierlijke bronnen te isoleren (Pichersky, 2023).

Pichersky (2023) noemt onder meer maceratie gevolgd door stoomdistillatie (steam distillation) en enfleurage. Bij enfleurage werden bloemen in dierlijk vet gebracht, waarin de lipofiele geurstoffen werden opgenomen. Deze werden vervolgens met onder meer gezuiverde alcohol of ether uit het vet geëxtraheerd. De ontwikkeling van de moderne chemie maakte andere organische oplosmiddelen beschikbaar.

De historische brug tussen attar en de westerse parfumerie ligt dus niet in één overgenomen parfumtype, maar in de verspreiding van distillatietechnieken en kennis over het verwerken van aromatische grondstoffen. Vanuit die gedeelde technische geschiedenis ontwikkelden zich verschillende parfumtradities met eigen productiemethoden en geurvormen.

Foto David Prasad, CC BY-SA 2.0 creativecommons.org/licenses/by-sa/2.0, via Wikimedia Commons

Literatuur

Inoue, T. (2017). Al-Kindī’s attack on alchemy and his perfume making. Orient, 52, 72-92. https://doi.org/10.5356/orient.52.72

Estreicher, S. K. (2023). Wine and France: A brief history. European Review, 31(2), 91-179. https://doi.org/10.1017/S1062798722000370

Pichersky, E. (2023). Biochemistry and genetics of floral scent: a historical perspective. The Plant Journal, 115(1), 18–36. https://doi.org/10.1111/tpj.16220

Shukla, S. K., & Mukherjee, A. (2024). The fragrant legacy: Reviving the craft of ittar-making in Kannauj amidst modern challenges. Journal of Heritage Management, 10(1), 38–51. https://doi.org/10.1177/24559296241301917

Foto (c) timolina @ Freepik

Dit artikel is auteursrechtelijk beschermd. Contacteer me indien je een uittreksel wenst te gebruiken.